Khám phá Thành Bát Quái – công trình phòng thủ vĩ đại của triều Nguyễn tại Sài Gòn xưa, pháo đài kiên cố bậc nhất Nam Kỳ đầu thế kỷ XIX.
Công trình quân sự huyền thoại giữa lòng Sài Gòn xưa
Giữa thế kỷ XIX, khi Sài Gòn vẫn còn là thành Gia Định, nơi đây từng tồn tại một công trình được xem là pháo đài phòng thủ mạnh nhất Nam Kỳ – đó chính là Thành Bát Quái, hay còn gọi là Thành Phiên An.
Được xây dựng dưới thời Tả Quân Lê Văn Duyệt theo lệnh vua Gia Long, thành mang dáng dấp của thành Vauban phương Tây nhưng kết hợp cùng bát quái đồ phương Đông, thể hiện tư duy quân sự độc đáo của người Việt hơn 200 năm trước.
Nguồn gốc và quá trình xây dựng Thành Bát Quái
Sau khi thống nhất đất nước (1802), vua Gia Long (Nguyễn Ánh) quyết định xây dựng một thành trì kiên cố ở Nam Bộ để bảo vệ vùng đất chiến lược Gia Định – trung tâm chính trị, quân sự và kinh tế phía Nam của triều Nguyễn.
Năm 1790, thành được khởi công với sự trợ giúp của kỹ sư người Pháp Olivier de Puymanel. Ban đầu, công trình có tên là Thành Gia Định, thiết kế theo kiểu Vauban – kiểu thành lũy phổ biến ở châu Âu thế kỷ XVIII, với hào sâu, tường dày, góc lồi lõm xen kẽ để tăng khả năng phòng thủ.
Đến năm 1830, dưới thời Tả Quân Lê Văn Duyệt làm Tổng trấn Gia Định, thành được xây dựng lại hoàn toàn bằng đá ong và gạch vồ trên nền cũ, có hình bát quái, nên dân gian gọi là Thành Bát Quái hay Thành Phiên An.
Kiến trúc độc đáo mang âm – dương, Đông – Tây hòa hợp
Thành Bát Quái được thiết kế theo nguyên lý phong thủy và triết lý dịch học. Bố cục tổng thể dựa trên bát quái đồ (tám quẻ Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài), tượng trưng cho vũ trụ, âm dương, ngũ hành cân bằng.
-
Thành có tám cửa, mỗi cửa mang tên một quẻ, ví dụ: Cửa Càn Môn, Khảm Môn, Ly Môn, Khôn Môn…
-
Tường thành cao hơn 5m, dày 20m, chu vi khoảng 2.000 mét, được bao quanh bởi hào nước sâu và cầu gỗ di động.
-
Bên trong thành có hệ thống đường ngang dọc vuông vức, chia khu vực thành trung tâm hành chính, kho lương, doanh trại, vũ khí, và khu dân cư cho binh lính.
Tại trung tâm là Dinh Tổng trấn Gia Định, nơi ở và làm việc của Tả Quân Lê Văn Duyệt, được trang hoàng lộng lẫy, vừa mang phong cách cung đình Huế vừa pha nét giản dị Nam Bộ.
Vai trò chiến lược trong lịch sử Nam Kỳ
Trong suốt hơn 40 năm tồn tại, Thành Bát Quái là trung tâm quyền lực lớn nhất miền Nam, đồng thời là căn cứ quân sự trọng yếu của triều Nguyễn.
Từ đây, các mệnh lệnh được truyền ra khắp Nam Bộ, điều phối quân đội, bảo vệ vùng biên giới, kiểm soát giao thương với các nước lân cận.
Tuy nhiên, sau khi Tả Quân Lê Văn Duyệt qua đời (1832), vua Minh Mạng bãi bỏ chức Tổng trấn và ra lệnh điều tra, xét xử những người thân tín của ông. Sự kiện này đã dẫn đến cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (1833–1835) – một trong những biến cố đẫm máu nhất thời Nguyễn.
Thành Bát Quái trong biến cố Lê Văn Khôi
Sau khi nổi dậy, Lê Văn Khôi nhanh chóng chiếm giữ Thành Phiên An và biến nơi đây thành căn cứ trung tâm chống lại triều đình Huế.
Thành vốn kiên cố, có hào sâu, tường dày, kho lương đầy đủ, nên quân triều đình dù tấn công nhiều lần vẫn thất bại. Cuộc bao vây kéo dài suốt 2 năm (1833–1835), khiến hàng vạn binh sĩ thiệt mạng.
Đến năm 1835, quân triều đình mới phá được thành. Vua Minh Mạng cho san bằng toàn bộ Thành Phiên An, giết và chôn tập thể hơn 1.800 người – sự kiện được dân gian gọi là Mả Ngụy.
Sau đó, nhà vua xây một thành nhỏ hơn cùng vị trí, gọi là Thành Gia Định mới, nhưng quy mô và vị thế không còn như xưa.
Dấu tích Thành Bát Quái trong lòng Sài Gòn ngày nay
Ngày nay, Thành Bát Quái không còn tồn tại, nhưng dấu tích của nó vẫn hiện diện trong bản đồ đô thị TP.HCM.
Theo các nhà nghiên cứu như Nguyễn Đình Đầu và Vương Hồng Sển, khu vực trung tâm của Thành Phiên An xưa nằm trong phạm vi vòng xoay Dân Chủ, quận 3 – quận 10 ngày nay.
Một số tuyến đường như Cách Mạng Tháng 8, 3/2, Điện Biên Phủ, Nguyễn Thượng Hiền được cho là nằm trên trục giao thông cũ của thành. Những nơi như Mả Ngụy, Đồng Mả Lạng chính là vùng chôn tập thể binh dân tử trận sau cuộc nổi dậy.
Ý nghĩa lịch sử – kiến trúc của Thành Bát Quái
Dù chỉ tồn tại hơn 40 năm, Thành Bát Quái vẫn được xem là một trong những công trình quân sự vĩ đại nhất Nam Bộ đầu thế kỷ XIX.
Đây là biểu tượng của tài năng quân sự, tầm nhìn chiến lược và tinh thần tự cường của người Việt trong việc kết hợp khoa học phương Tây và triết học phương Đông.
Thành Bát Quái không chỉ là pháo đài, mà còn là trung tâm hành chính, văn hóa, thương mại và quân sự của cả vùng Nam Bộ thời bấy giờ – tiền thân của thành phố Sài Gòn – TP.HCM hiện đại hôm nay.
Di sản đã mất nhưng không bị quên lãng
Dù thành không còn, tên gọi “Thành Bát Quái” vẫn sống mãi trong ký ức người Sài Gòn. Nhiều con đường, địa danh, truyền thuyết dân gian vẫn nhắc đến công trình này như biểu tượng của sức mạnh và bi tráng của lịch sử Nam Kỳ.
Thành Bát Quái – từ lâu đã vượt qua ý nghĩa một công trình quân sự, để trở thành chứng nhân cho thời kỳ hình thành, phát triển và đấu tranh của vùng đất phương Nam đầy kiêu hãnh.
